قصرشیرین

بخش اول: قصرشیرین

از آنجا که متغیر مکانی می تواند در مباحث پژوهشی دارای تأثیر زیادی باشد  لذا به نظر می رسد که در ابتدا شناخت از شهرستان قصرشیرین به عنوان متغیر مکانی این پژوهش در روشن ساختن مباحث به خوانندگان محترم برای درک بهتر مسائل کمک کند .

براین اساس ؛ قصد داریم شهرستان قصرشیرین را در جهت شناخت آن در ادامه معرفی کنیم .

2-1 شهرستان قصرشیرین1

در اين قسمت  از مطالب قصد داريم  ويژگيهاي شهرستان قصرشيرين را در عناوين مختلف بيان داريم كه اميد است در شناسايي شهرستان به مخاطبان خود كمك كند.

2-1-1موقعیت جغرافیایی

شهرستان قصرشیرین با وسعتی حدود 1935.2 کیلو مترمربع درغرب استان کرمانشاه در21کیلومتری مرز ایران و عراق کنار رودخانه حلوان بین 34 درجه و 31 دقیقه عرض شمالی و 45 درجه و 35 دقیقه  طول شرقی نسبت به نصف النهار  گرینویچ  قرار دارد.این شهرستان از جانب شمال و غرب به کشور عراق و از شرق به  شهرستانهای سرپل ذهاب و گیلانغرب و از جنوب به استان ایلام محدود است .شهر قصر شیرین ؛ مرکز شهرستان قصر شیرین مرکز شهرستان در 166کیلو متری غرب کرمانشاه قرار دارد . ارتفاء آن از سطح دریا 360 متر و فاصله هوایی آن تا تهران 545 کیلومتر است . افشار؛1381؛ —- )

2-1-2ویژگیهای طبیعی

در شهرستان قصرشیرین ویژگیهای طبیعی متفاوتی وجود دارد که در ادامه به ذکر این ویژگیهای طبیعی میپردازیم.(اداره منابع طبیعی شهرستان قصر شیرین )

ارتفاعات بازی دراز

انتهای کوههای شمالی شهرستان گیلانغرب می باشد که در این شهرستان با اسم بازی دراز یا بازو

وراز شناخته می شوند و در شرق رودخانه حلوان یا الوند با زمین یکسان   می شود وبلند ترین قلّه آن با نام گنبد صوفی مشهور است که ارتفاع آن به 2320 متر محدود می شود.

کوه سرسر

کوه سرسر که بین نواحی ذهاب در شهرستان سرپل ذهاب و نواحی جگرلو در شهرستان قصرشیرین قرار گرفته است و رودخانه قوره تو بین این کوه و کوه آهنگران جاری است . مرتفعترین قلّه آن در آبادی قراویز با ارتفاع 2593 متر واقع است.

رشته کوههای آق داغ

این رشته کوه در غرب شهرستان قصرشیرین واقع شده است و خط الرأس آن مرز بین دو کشور ایران و عراق می باشد .

رودخانه حلوان

رودخانه حلوان یا الوند از کوههای طاق کسری در ارتفاعات 1900 متری سرچشمه گرفته و از کوههای پاطاق از رشته کوههای زاگرس فرود آمده و جلگه علی گرده را مشروب می کند وپس از عبور از تنگه کوه پیشگان از جلگه سرپل ذهاب و قصرشیرین می گذرد . آب رود شیرین است ودر حدود تنگ آب از ایران خارج و به کشور عراق وارد  می شود و خانقین و روستاهای اطراف آن را در کشور عراق سیراب می کند.

رودخانه قوره تو

مجموع فاضلابهای سراب سینه صادق و آب نهرهای درۀ شیره و دزگه و درۀ بیشگان است. این آبها بعد از تنگ حمام مرز ایران با عراق را تشکیل می دهند. آب آن از آب رودخانه حلوان کمتر و اندکی شور می باشد .

آب و هوای این شهرستان از نوع مدیترانه ای با تابستان گرم و زمستان معتدل می باشد . حداکثر نزولات جوی در زمستان و مقدار کمی در بهار و پاییز بوده و تابستان خشک و بی باران دارد .در این اقلیم گیاهانی چون نخل  و مرکبات مانند پرتقال و نارنج و لیمو شیرین و انگور به عمل می آید که از عمده ترین محصولات کشاورزی نیز می باشند .

مهمترین باد مشهور این منطقه باد گرمی  و خطر ناکی است که در تابستان می وزد و با نام  باد سام مشهور است . نوعی دیگر از باد های محلی نیز در این مکان با نام باد شمال که  به نسبت باد سام خنک تر است نیزاز باد های دیگر و فصلی مشهور است .

2-1-3 وجه تسمیه و سابقه تاریخی

علت نام گذاری این  ناحیه به نام قصر شیرین احداث کاخ شیرین همسر مسیحی خسرو دوم یا خسرو پرویز1 ساسانی در این محل بوده است .قصرشیرین بخاطر موقعیت جغرافیای و سیاسی و اقتصادی ویژه خود و همچنین واقع شدن در شاهراه بین النهرین و فلات ایران از دیر باز دارای اهمیت  بوده است و پادشاهان زیادی در احیاء و آبادانی آن اقدام  کرده اند  بویژه در زمان و روزگار خسروپرویز از آبادانی زیادی برخوردار بوده و نیز قصر زمستانی این پادشاه نیز در آن قرار داشته است .گرچه بنای این شهر را به زمان ساسانیان نسبت می دهند امّا در زمان هخامنشیان نیز دارای بخشهای آبادی بوده است . از مشهور ترین این بخشها می توان به بخشهایی نظیر کاله یا اکرای پل یا همان سرپل ذهاب کنونی ؛ کارینا یا همان کرند غرب امروزی ؛ باغشتا که محل کنونی باویسی است و سرخک نوشیروان و قره خان اشاره داشت .(افشار ؛1381 ؛—-)

علاوه بر بناهای ساسانی در روزگار صفویه بناهای دیگری مانند رباط  ومسجد در قصرشیرین بنا شده است ولی از آن زمان به بعد به واسطه ضعف حکومت مرکزی و به ویژه در جنگ جهانی اول مانند خیلی از نقاط غرب کشور رو به ویرانی نهاد . بعدها اندکی توجه به این شهر شد و به دلیل پتانسیلهای موجود خیلی زود رو به آبادانی نهاد .این شهرستان دارای بناهای تاریخی بسیاری بوده است که در مراحل مختلف تاریخی بناشده اند و از آنجا که همواره در مسیر رفت و آمد و لشکر کشی ها بوده است متأسفانه توسط مهاجمین این آثار تخریب می شده اند.

آگاهی از آثار باستانی هر شهرستان نشان دهنده قدمت و اهمیت آن شهرستان و منطقه میباشد و در واقع موقعیت شهرستان را در گذر تاریخ نشان می دهد . دکتر غلامعلی حاتم استاد گروه پژوهشی هنر از دانشگاه تهران مقاله ای در مورد آثار به جای مانده در قصر شیرین با عنوان(( قصرشیرین و مانده های آن)) را به چاپ رسانده است که چکیده ای از آن را  (بعلت جامع و کامل بودن مطالب )در مورد آثار باستانی این شهرستان؛ در ادامه بیان می داریم.

کاخ خسرو

این اثر تاریخی به اواخر دوره ساسانی در زمان خسروپرویز ، پادشاه ساسانی مربوط میباشد که هنوز هم آن را عمارت خسرو می خوانند وشامل منزل رسمی وخصوصی شاه بوده است از بقایای کاخ معلوم می شود که این قصر عظیم بر روی صفه ای به ارتفاء هشت متر بنا شده است و به وسیله پلکانهای عظیمی نظیر پلکانهای بزرگ تخت جمشید به آنجا امد و رفت می کردند . کاخ مذبور ساختمانی به درازای 372 متر و پهنای 190 متر بوده است که ترکیب کلی آن مانند  کاخهای فیروز آباد در سروستان است .البته این مشخصات مربوط به کاوشهای قبل از جنگ تحمیلی عراق علیه ایران به دست آمده است و اکنون این کاخ و تقریباَ سایر آثار در این شهرستان به صورت تپه هایی از خاک در امده اند .از قصرشیرین در کتابهای تاریخی و قدیمی تر مشخصات و توصیفاتی چند به دست آمده است که به ذکر این آثار اکتفاء می کنیم . کتاب حدود العالم نوشته شده در سده چهارم هجری ؛ نزهة القلوب حمدالله مستوفی ؛ کتاب تاریخ و تمدن ایران ساسانی اثر مرحوم سعید نفیسی ؛ کتاب فردوسی المرشدید در سال 728 ؛و نیز نوشته هایی از یاقوت حموی و نیز ژان دمرگان مهندس معدن و زمین شناس فرانسوی که حفاریهای زیادی را در ایران انجام داده است ؛ از آن جمله اند.(حاتم؛1385؛3)

بنای چهار قاپو

در گوشه جنوبی باغهای کاخ خسرو تالار عظیم گنبد داری ؛ باقی مانده که ساختمانهای ویران شده آن را احاطه کرده است . این بنای عظیم به نامهای چهارطاقی و چهارقاپی و چوارقاپی و چهاردر نیز شناخته می شود .این چهارطاقی ؛ بنای آتشکده ای است که در دوره ساسانی ساخته شده و بزرگترین آتشکده آن دوران به شمار می رفته است با طول و عرض 25 متر و عرض دهانه 16 متر و در یاداشت مورخّان به راهروهایی اطراف این اطاق بزرگ اشاراتی شده است .با استفاده از این اشارات که درکتب تاریخی جمع آوری شده است  کارشناسان میراث فرهنگی  راهروهای در اطراف این اثر باستانی کشف گردیده است که به علّت ادامه اکتشاف نتایج نهایی هنوز منعکس نگشته است . (حاتم؛1385؛5)

حاجی قلعه سی

از دیگر بناهای دوره ساسانی است که به جا مانده است و نام آن از ترکهای عثمانی گرفته شده است و احتمالا محل اداره ارتش بزرگ بوده است.این بنا از آن جهت مورد توجه است که دو طبقه بوده است امّا به دلیل عدم آگاهی مردم و استفاده از مصالح این بنا برای ساخت و سازهای بعد از جنگ تحمیلی تقریباً این بنا که تا حدودی از جنگ تحمیلی در امان مانده بود توسط مردم خودی به جرگه سایر آثار باستانی و ویران شده شهرستان پیوست . (حاتم؛1385؛6)

 نهر شاهگدار

حدود 5 کیلو متری شهرستان قصر شیرین در طرف راست جاده محلی به نام شاهگدار موجود است که آثاری از زمان ساسانی هنوز در آن به چشم می خورد.این اثر باقی مانده عبارت است از بقایای نهر طویلی که قسمتی از آن در ابتدای جاده قصرشیرین به کرمانشاه قرار دارد و نزدیک به یک کیلومتر آن هنوز پابرجااست که گفته می شود طول این نهر به بیش از 30 کیلو متر هم می رسیده است. عرض این نهر 7.5  متر است ساختمان این نهر از تخته سنگهای سرخ محلی است که نتراشیده و با ملاط ساخته شده است .از این نهر برای استفاده در آب کشاورزی و آب رسانی به کاخ شیرین یا همان عمارت خسرو استفاده می شده است . (حاتم؛1385؛7)

از دیگر آثار این شهر میتوان به بنای بام قلعه  ؛یک سرباز خانه متعلق به دوره ساسانیان  ؛غلعه جوانمیری ؛و بقایای یک کاروانسرای شاه عباسی که قبل از انقلاب به مدرسه تبدیل شده بود و در جنگ تحمیلی خسارات زیادی را متحمل شد امّا خوشبختانه به علّت محافظت مناسب و بموقع و تعمیرات لازم این بنا سر پا مانده است و اکنون نیز از این بنا بعنوان بازارچه ای برای فروش اجناس وارده از کشور عراق استفاده می شود و گوشه ای از آن نیز در اختیار میراث فرهنگی شهرستان تحت عنوان موزه مردم شناسی قرار گرفته است ؛ اشاره داشت.

 

 

2-1-4جمعیت

در سال 1365 شهرستان قصرشیرین تقریباً خالی از سکنه بوده است از این رو ابتدا به ذکر جمعیت این شهرستان در سال 1355 می پردازیم .

جدول 2-1جمعیت شهرستان قصرشیرین در سالهای گذشته

سال جمعیت به نفر سال جمعیت به نفر
1355 101902 1382 14923
1365 107 1384 15250
1370 199 1384 15573
1375 20006 1389 24383
1380 14276 1390 25553
1381 14607 1391 26015

منبع ؛جمع آوری شده از منابع معتبرو مرکز آمار ایران؛1392

2-1-5 کشاورزی و دامداری

اراضی این شهرستان به دلیل وجود پستی وبلندی زیاد از نوع آبی و دیم است که البته اراضی آبی حاصلخیز و مرغوب است و در صورت امکان آب رسانی مناسب به اراضی دیم نیز میتوان این حاصلخیزی را در اراضی دیم نیز مشاهده کرد .اراضی دیم در این مناطق مخصوص کشت گندم و جو بوده ودر سالهایی که بارانهای موسمی به نسبت فراوان باشد می توان محصول قابل توجهی را از مزارع جمع آوری کرد .اراضی آبی نیز که در نزدیکی رودخانه های نظیر حلوان می باشند زیر کشت صیفی جات ونیزسبزی کاری و باقالا و ذرت ولوبیا سبز و … قرار می گیرند .میزان تولیدات بوستانها ومزارع در این شهرستان در سطح استانهای کرمانشاه و همدان وایلام و کردستان از لحاض کیفیت شهرت زیادی دارا می باشد . احداث باغهای میوه و مرکبات و نخلستانها ی خرما و تاکستانها در گذشته به صورت سنتی بوده است  ولی در سالهای قبل از جنگ تحمیلی کشاورزان حاشیه رودخانه الوند به وسیله ماشین آلات سنگین راه سازی و کشاورزی اقدام به تسطیح و آماده سازی اراضی ناهموار و سخره ای مجاور زمین های مرغوب نمودند که با شروع جنگ کار آنها ناتمام ماند و بعد از پایان جنگ نیز به دلیل مشکلاتی نظیر مین گذاری در زمین ها ی کشاورزی توسط ارتش متجاوز عراق و سایر آلودگیهای ناشی از جنگ و نیز کمبود امکانات مناسب ؛ امکان این کار فراهم نشده است .(اداره جهاد کشاورزی ؛1392) البته لازم به ذکر است که در سالهای ده هشتاد کارهای قابل ذکری در زمینه پاک سازی اراضی صورت گرفته است ودر آغاز دهه نود طبق اعلام غیر رسمی فرمانداری شهرستان قصر شیرین تقریباً تمامی اراضی قابل کشت منطقه را از آلودگی مینها پاک کرده است .

به هرحال ؛ کشاورزان در این شهرستان با استفاده ازآب رودخانه هایی مانند الوند به وسیله کانالهای انحرافی و نیز موتور پمپها تا حدودی به آبی کردن زمینهای کشاورزی و ایجاد نخلستانها و نیز تاکستانها و باغهای مرکبات نظیر پرتقال و لیمو شیرین و نارنج و لیمو ترش و… اقدام کرده اند .

دامداری ؛ در این مناطق به دلیل وجود موقعیت جغرافیایی ویژه آن و دارا بودن مراتع وسیع و هموار؛همواره مورد توجه ایلات و چادر نشینان استان کرمانشاه وهمدان برای گذراندن فصل زمستان و اوایل بهار قرار میگیرد .از جمله این ایلات می توان به ایلهای :

 

 

الف . کلهر

ب . گوران

پ . ذوله

ت . قلخانی

ث . سنجابی

ج . ولدبیگی

چ . کرندی

ح . احمد وند

خ. جمور

د . ترکاشوند

ز . باباجانی

و . و…

 

اشاره کرد .

به دلیل قدرت سران عشایر استان کرمانشاه در گذشته و ضعف حکومت مرکزی کشور عراق آن قسمت از مراتع داخل خاک عراق که تا مرز5 کیلو متری فاصله داشته مانند مراتع باغچه و قطار در ناحیه باغمیل عراق ؛ دامهای ایلات کلهر ؛ سنجابی ؛کرندی و بابا جانی  مورد استفاده قرار می گرفته  و حتی بزرگان و روسای ایلات در داخل خاک عراق از ابهت خاصی برخوردار بودند و به همین دلیل بود که محلهایی به نام آنان مانند چشمه آب ملک نیاز خان در دامنه شرقی ارتفاعات باغچه وقطار و یا دامداران سنجابی درارتفاعات آق داغ می گذاشتند.این ایلات و چادر نشینها عموماً بهمن ماه هر سال داخل خاک عراق چادر می زدند و به تعلیف احشامشان مشغول می شدند.(افشار ؛ 1381؛—)

از صنایع دستی در میان روستاییان و عشایر در این شهرستان می توان به قالی بافی و گلیم بافی و جوال بافی و حصیر بافی که دارای سابقه و مورد توجه اهالی می باشد ؛ اشاره داشت .

2-1-6 تقسیمات کشوری

شهرستان قصرشیرین در اردیبهشت ماه 1370 دارای دو بخش مرکزی و سومار بوده است .

بخش مرکزی : این بخش دارای 620.2 کیلومتر مربع مساحت می باشد و از دهستانهای نصرآباد و الوند و فتح آباد تشکیل شده است و مرکز ان شهر قصرشیرین است .

بخش سومار : این بخش حدود 1315 کیلومتر مربع مساحت دارد و دارای یک دهستان به اسم سومار می باشد . از مناطق مهم این منطقه می توان به منطقه نفت شهر اشاره داشت .سربازان عراقی یک هفته پیش از آغاز جنگ با ایران با قطع جاده نفت شهر ارتباط این قسمت از شهرستان را با مر کز شهر و نیز بخش خسروی قطع کردندو آن را اشغال کردند.نفت شهر به لحاض اینکه تنها نقطه منطقه غربی کشور است که در آن نفت کشف و استخراج شده است و نیز بخاطر نقشی که میدان نفتی این شهر در تأمین نفت خام پالایشگاه کرمانشاه داشته و نزدیکی آن به مرز و همسایگی با شهرک نفتی ((نفت خانه)) عراق همواره مورد توجه بوده است .در پی تحرکات ارتش عراق در مرداد 1359 ارسال نفت خام برداشت شده از حوزه نفتی نفت شهر به پالایشگاه کرمانشاه قطع شد و فعالیت آن تاچند سال بعد که خط لوله نفتی دیگری برای انتقال نفت به پالایشگاه  خوزستان ایجاد شد متوقف گردید.(افشار؛1381؛—)

2-1-7عملیات جنگی

از مهمترین عملیاتی که در مناطق مربوط به حوزه قصرشیرین در جنگ تحمیلی به صورت موفقیت آمیز صورت گرفته می توان به موارد زیر اشاره کرد .

– عملیات مسلم بن عقیل در 9 مهر ماه سال 1360 .در میان تنگ در غرب سومار

– عملیات نفوذی عشایری جبهه قصرشیرین در 30 تیر ماه سال 1364

– عملیات شمال سومار 15 آبان ماه سال 1364

– عملیات کربلای6در23دی ماه سال 1365 در شمال سومار

– عملیات کربلای 9 در 2 فروردین ماه سال 1366 در قصر شیرین

Qsr-e shyryn-1

Khosrow Parviz -1